Yatırım fonu, yatırımcılardan toplanan para veya diğer varlıklarla, yatırımcılar hesabına portföy işletmek amacıyla oluşturulan ve tüzel kişiliği bulunmayan ayrı bir malvarlığıdır. Fon, katılma payı sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde yönetilmelidir. Bu temel yapı, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 52 kapsamında düzenlenmiştir.
Bilgi alma ve katılma payı işlemleri
Fonun temel özellikleri, yatırım stratejisi, riskleri, giderleri, değerleme yöntemi ve katılma paylarının alım-satım şartları; fon içtüzüğü, ihraç belgesi ve yatırımcı bilgi formunda gösterilir. Kurucu, fonun yönetimini ve denetimini yatırımcıların haklarını koruyacak, mevzuata ve bilgilendirme belgelerine uygun şekilde yürütmekle sorumludur. Dışarıdan hizmet alınması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Bu hususlar, Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği m. 9 ile güvence altına alınmıştır.
Katılma paylarının alım-satımı ve fona iadesi, ilgili bilgilendirme belgelerinde belirlenen koşullara tabidir. Günlük alım-satım esası geçerli olmakla birlikte fonun türüne göre istisnalar bulunabilir. Giriş ve çıkış komisyonları ancak önceden belirlenen ve açıklanan şartlar çerçevesinde uygulanabilir. Tebliğ m. 15 bu konuda şu düzenlemeyi içermektedir: Katılma paylarının günlük olarak alım satımı esastır. Fon türü ve niteliği dikkate alınarak katılma paylarının günlük olarak alım satımına Kurulca istisna getirilebilir. İzahnamede ve yatırımcı bilgi formunda şartları belirlenmiş olmak koşuluyla katılma paylarının yatırımcılar tarafından alım ve satımlarında giriş-çıkış komisyonu uygulanabilir. Ancak, kurucu, yönetici ve yönetim veya sermaye bakımından bunlarla doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili olanlar tarafından kurulan veya yönetilen fonların katılma paylarının fon portföyüne dahil edilmesi halinde bu fonlara giriş ya da çıkış komisyonu ödenemez. Elde edilecek komisyon tutarı fon, kurucu, yönetici, katılma paylarının alım satımını yapan kuruluşlar veya portföy saklayıcısı arasında paylaştırılabilir. Bu kapsamda uygulanan komisyonlar bilgilendirme dokümanlarının yanı sıra kurucunun resmi internet sitesinde ve KAP’ta ilan edilir. Yapılan açıklamada, komisyonların hangi şartlar dahilinde yatırımcılardan tahsil edileceği bilgisine ayrıntılı olarak yer verilmelidir.
Fon malvarlığının korunması ve sorumluluk
Fon malvarlığı, portföy yönetim şirketinin ve portföy saklama kuruluşunun malvarlığından ayrıdır. Bu varlıklar, kanunda belirtilen sınırlı haller dışında teminat gösterilemez, rehnedilemez, haczedilemez ve portföy yönetim şirketinin borçları nedeniyle iflas masasına dahil edilemez. Fonun tasfiyesi halinde ödeme yalnızca katılma payı sahiplerine yapılabilir. Bu koruma, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 53 kapsamında düzenlenmiştir.
Portföy saklama kuruluşu; fon varlıklarının saklanması, katılma payı işlemlerinin ve birim pay değerinin mevzuata uygunluğu gibi konularda gözetim ve sorumluluk taşır. Yükümlülüklerin ihlali nedeniyle doğan zararlarda yatırımcının sorumluluk ve dava hakkı bulunmaktadır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 56 uyarınca: portföy saklama hizmetini yürüten kuruluş, yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle yatırım fonlarında portföy yönetim şirketi ve katılma payı sahiplerine, yatırım ortaklıklarında ise ortaklığa verdiği zararlardan sorumludur. (3) Portföy yönetim şirketi veya yatırım ortaklığı, portföy saklama hizmetini yürüten kuruluştan; saklama hizmetini yürüten kuruluş da portföy yönetim şirketi veya yatırım ortaklığından, bu Kanun hükümlerinin ihlali nedeniyle doğan zararların giderilmesini talep etmekle yükümlüdür. Pay veya katılma payı sahiplerinin dava açma hakkı saklıdır.
Uyuşmazlık halinde başvuru yolları
Uyuşmazlıkta öncelikle fon içtüzüğü, ihraç belgesi, yatırımcı bilgi formu, işlem dekontları, hesap hareketleri ve KAP açıklamaları birlikte incelenmelidir. Ardından kurucuya, portföy yönetim şirketine, portföy saklama kuruluşuna veya işlemi gerçekleştiren yatırım kuruluşuna yazılı başvuru yapılması; başvurunun konusu, işlem tarihi, zarar kalemi ve talep edilen giderimin açıkça belirtilmesi gerekir. Mevzuata aykırılık veya kusur nedeniyle zarar doğmuşsa, koşullarına göre zarar ve tazmin talepli yargısal başvuru yapılabilir.
Yatırımcı Tazmin Merkezi bakımından sınır
Yatırımcı Tazmin Merkezi’nin koruması, yatırım hizmeti veya yan hizmetlerle bağlantılı olarak yatırım kuruluşunca yatırımcı adına saklanan ya da yönetilen nakit ve sermaye piyasası araçlarının teslim yükümlülüklerinin yerine getirilmemesinden kaynaklanan taleplerle sınırlıdır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 84 açıkça şu hükmü içermektedir: Yatırımcıların yatırım danışmanlığı veya piyasadaki fiyat hareketlerinden kaynaklanan zararları tazmin kapsamında değildir. Bu nedenle yatırım fonunda meydana gelen her değer kaybı otomatik olarak Tazmin Merkezi kapsamında karşılanmaz.
Somut olayda fonun türü, yatırımcıya sunulan belgeler, işlemin tarihi, katılma payı alım-satım koşulları ve zararın kaynağı belirleyicidir. Zararın piyasa hareketinden mi, mevzuata veya fon belgelerine aykırı işlemden mi, yoksa saklama ve teslim yükümlülüğünün ihlalinden mi kaynaklandığı tespit edilmeden başvuru yolunun ve sorumlu kuruluşun belirlenmesi mümkün değildir.