1. Devir Gerçek Bir Satış Değilse: Muris Muvazaası
Mirasbırakan, sağlığında malvarlığı üzerinde kural olarak serbestçe tasarruf edebilir. Ancak taşınmazını gerçekte bağışladığı halde tapuda satış gibi göstermiş ve bu işlemle diğer mirasçılardan mal kaçırmayı amaçlamışsa, muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası gündeme gelebilir. Bu davada mirasçının saklı pay sahibi olması şart değildir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2022/4004, K. 2022/7176, T. 02.11.2022 kararında şu ilkeye yer vermiştir: Muris muvazaasında 01.04.1974 tarih 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında açıklandığı üzere görünürdeki sözleşme tarafların gerçek iradelerine uymadığından, gizli bağış sözleşmesi de Türk Medeni Kanunu'nun 706'ncı, Türk Borçlar Kanunu'nun 237'nci ve Tapu Kanunu'nun 26'ncı maddelerinde öngörülen şekil koşullarından yoksun bulunduğundan, saklı pay sahibi olsun veya olmasın miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar dava açarak resmi sözleşmenin …
2. Saklı Pay Zedelenmişse: Tenkis Davası
Devir gerçek bir bağış niteliğindeyse ve mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşarak saklı payı zedeliyorsa tenkis davası açılabilir. Altsoyun saklı payı, yasal miras payının yarısıdır (TMK m. 506). TMK m. 560 uyarınca saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların tenkisini isteyebilir. Bununla birlikte her devir otomatik olarak tenkis edilmez; mirasbırakanın ölüm tarihindeki tüm malvarlığı, borçları ve diğer kazandırmaları dikkate alınarak saklı pay ihlali hesaplanır. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, E. 2017/2662, K. 2019/5109, T. 08.10.2019 kararında, tenkis için terekenin tamamının ve saklı pay ihlalinin belirlenmesi gerektiğini kabul etmiştir.
3. Miras Payına Mahsup ve Süreler
Mirasbırakanın çocuğuna karşılıksız olarak yaptığı malvarlığı devri, aksi açıkça belirtilmemişse miras payına mahsuben denkleştirmeye tabi olabilir. TMK m. 669 uyarınca bu tür kazandırmalar, miras paylaşımında hesaba katılır. Denkleştirme, işlemi kendiliğinden geçersiz kılmaz; kazandırmanın niteliğine ve miras paylarına göre hesaplama yapılmasını gerektirir. Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her halde mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m. 571). Muris muvazaası iddiasında ise işlemin gerçek niteliği, tarafların iradesi, satış bedeli, mirasbırakanın ekonomik durumu ve diğer deliller birlikte değerlendirilmelidir.
Somut olayda hangi hukuki yolun uygulanacağı, devir işleminin gerçek niteliği ve mirasbırakanın ölüm tarihindeki tereke durumu incelenerek belirlenmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki danışmanlık yerine geçmez.