Ücretin bir bölümünün banka hesabına, kalan bölümünün elden ödenmesi, gerçek ücretin bordro ve SGK kayıtlarında eksik gösterildiğine işaret edebilir. Ücretin tamamı gerçek tutarı üzerinden hesaplanmalı ve belgelendirilmelidir. Banka hesabına ödeme zorunluluğu bulunan işyerlerinde ücret, banka hesabı dışında ödenemez; işveren ayrıca ücret hesabını gösteren pusulayı işçiye vermek zorundadır (4857 sayılı İş Kanunu m. 32; m. 37).

Gerçek ücret üzerinden hak talep edilebilir

Elden ödenen kısmın ispatlanması halinde kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma, yıllık izin ve ücretle bağlantılı diğer işçilik alacakları gerçek ücret üzerinden hesaplanabilir. Her alacak bakımından çıplak veya giydirilmiş ücret esasının farklı olduğu gözetilmelidir. Ücretin düşük gösterilmesi, yalnızca işçilik alacaklarını değil, emeklilik ve diğer sosyal güvenlik haklarını da etkiler.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 80 uyarınca prime esas kazancın hesabında hak edilen ücretler ile kapsama giren diğer ödemeler brüt tutarları üzerinden, kanuni istisna ve sınırlar dikkate alınarak esas alınır. Bu nedenle elden ödenen ücretin de SGK’ya bildirilmesi ve primlerinin yatırılması gerekir. Eksik bildirim bulunan işçi, hizmet ve prime esas kazançlarının tespiti için SGK’ya başvurabilir ve şartlarına göre iş mahkemesinde hak arayabilir (5510 sayılı Kanun m. 86).

Haklı nedenle fesih imkanı

İşverenin ücreti kanuna veya iş sözleşmesine uygun hesaplamaması ya da ödememesi, 4857 sayılı İş Kanunu m. 24/II-e kapsamında işçiye haklı nedenle derhal fesih imkanı verebilir. Ancak fesih kararı, ödemenin niteliği, eksikliğin sürekliliği, sözleşme hükümleri ve mevcut deliller birlikte değerlendirilerek verilmelidir; elden ödeme tek başına her olayda otomatik olarak haklı fesih sonucu doğurmaz.

Hangi deliller toplanmalı?

Banka hesap hareketleri, bordrolar, ücret hesap pusulaları, işverenle yapılan yazışmalar, mesajlar, elden ödeme kayıtları ve tanık anlatımları korunmalıdır. Deliller hukuka uygun yollarla elde edilmeli ve ödemelerin hangi döneme ve hangi miktara ilişkin olduğunu gösterecek şekilde saklanmalıdır. Prime esas kazancın tespitinde uygulanacak ispat kuralları ayrıca değerlendirilir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2022/2680, K. 2022/3849, T. 22.03.2022 kararında şu değerlendirmeyi yapmıştır:

İşçinin gerçek ücretinin tespiti, özellikle sigortalılık hakkı bakımından kamu düzenini ilgilendirir. Zira sigortalılık hakkından vazgeçilemediğine göre düşük ücretten sigorta primi ödenmesinin işçi tarafından kabulü de geçerli değildir. Aynı zamanda gerçek ücretin tespiti Devletin vergi alacakları bakımından önemlidir. Bu itibarla işçinin gerçek ücretin kayıtlara yansıtılması konusunda gereken hassasiyet gösterilmeli ve gerektiğinde hakim tarafından resen araştırma ilkesi devreye girmelidir.

Bordronun gerçek ücreti yansıtmadığı iddiasında işçinin kıdemi, mesleği, fiilen yaptığı iş, işyeri özellikleri, tanık anlatımları ve emsal ücret araştırması birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, maaşın bir kısmının elden ödenmesi halinde gerçek ücretin ve eksik bildirilen primlerin tespiti istenebilir. Hakların korunması için delillerin düzenli biçimde saklanması ve fesih ya da başvuru adımlarının somut olayın özelliklerine göre atılması gerekir.